Stanisław Srokowski, autor wyróżnionego przez kapitułę nagrody im. Józefa Mackiewicza, zbioru wstrząsających opowiadań pt. Nienawiść, powraca w najnowszej powieści do swoich rodzinnych stron: do Kresów sprzed wybuchu wojny i Kresów lat wojny.

Lat tragicznych wydarzeń będących udziałem tysięcy naszych Rodaków, lat nienawiści i pogardy dla człowieka. Zachowując w pamięci słowa Mackiewicza, że "jedynie prawda jest ciekawa", autor snuje swą opowieść o świecie, który naprawdę istniał, a losy bohaterów wplótł w wydarzenia do dzisiaj budzące grozę i wokół, których wciąż istnieje zmowa milczenia. Tej zmowie autor wypowiada wojnę, a orężem jest słowo, słowo prawdy.

Prawdy wypowiadanej przez naocznego świadka, który przeżył wołyńskie piekło i jako dziecko widział wszystkie okropności zgotowane przez OUN/UPA Polakom zamieszkującym południowo-wschodnie kresy II Rzeczypospolitej. Stawką tej wojny jest pamięć i prawda, a autor uzbrojony w niezwykły talent pisarski wciąga nas w tamten świat opisując historię burzliwej miłości Polki do Ukraińca. Nie jest to pierwsza powieść kresowa Stanisława Srokowskiego – wcześniej byli "Repatrianci", "Duchy dzieciństwa" i wspomniany tom opowiadań Nienawiść, ale jak sam autor mówi Ukraiński kochanek, bo taki tytuł nosi opisywana książka, jest Jego najważniejszą powieścią kresową.

Z mego wielkiego bólu moja mała piosenka- to jednozdaniowe wypracowanie na temat "Dziadów" A. Mickiewicza napisane w gimnazjum przez wybitną postać przedwojennej Polski,
Karola Olgierda Borchardta przypomniał niedawno Stanisław Michalkiewicz. Czy p. Srokowski wybaczy autorowi niniejszego tekstu, jeśli tym krótkim zdaniem chciałby podsumować Jego
dzieło?

Ból tym większy, że autor Ukraińskiego kochanka stracił w banderowskim piekle swoich krewnych i znajomych. Ból przepełniający serce z powodu ogromu niezawinionych krzywd
wyrządzonych kilkuset tysiącom Polaków przez zbrodniczy nacjonalizm ukraiński. To uczucie być może towarzyszy tym wszystkim, którym udało się przeżyć rzezie z lat 1943-1946, a którzydziś, rozsiani po całym świecie, nie mogą pojąć dlaczego ich ukraińscy sąsiedzi, z którymi żyli w zgodzie przez pokolenia, z dnia na dzień przeistoczyli się w ludzkie bestie, w "ludzi z czarnym podniebieniem".

Zbrodnie popełnione przez banderowskie bandy nigdy nie zostały potępione, wręcz przeciwnie: następuje gloryfikacja UPA, a ich członkom przyznaje się medale i stawia pomniki. Co gorsze, dzieje się to przy niewytłumaczalnym milczeniu władz RP, a inicjatywa powstania pomnika upamiętniającego ofiary OUN/UPA w Warszawie natrafia na administracyjne przeszkody. Dlatego tak ważna jest ta powieść i należy polecić ją każdemu, zwłaszcza, że Srokowski podejmując ten temat nie unika bolesnych pytań i rozliczeń. Nie jest tylko obserwatorem, ale w sposób zdecydowany opowiada się po stronie prawdy.

O czym w warstwie narracyjnej traktuje powieść Srokowskiego? Przede wszystkich o przemijaniu epoki, a tym samym o narodzinach mitu. Mitu arkadii. A głębiej sięgając, pisze o bólu, jaki łączy się z miłością tak mocną, że przekraczającą granice etniczne i obyczajowe. Będąc tekstem romansowym z elementami powieści gotyckiej, z wielowątkowymi partiami, obdarzona fakturą fresku, powieść ta bazuje na rzeczywistych emocjach, stając się świadectwem niezgody autora na potrzaskany świat, wyłaniający się z ruin wojny, na kłamstwa i obłudę, w których i dzisiaj – niestety - też żyjemy.

To fragment recenzji Ukraińskiego Kochanka, pióra pisarza Tadeusza Zubińskiego. I dalej Zubiński pisze: Spójnie wybrzmiewają ciemne tony, szczególnie harmonijnie w miarę rozwoju akcji, w zagęszczającej się atmosferze. Walorem powieści Srokowskiego stały się dwa wyznaczniki: autentyzm i emocjonalizm, zaś determinantem wysoce osobista analiza wszechobecności zła, które jest skrywane w człowieku i z ukrycia zaciemnia ludzkie działania, nawet te z założenia pozytywne. Fortunnie i konsekwentnie Srokowski ukazuje świat spójny i nielukrowany. Dzięki wykreowaniu pełnowymiarowych, wiodących postaci i wartkiej, dramatycznej akcji, rzetelnie osadzonej w realiach czasu, daje nam nie tylko osobiste świadectwo krzywdy, ale i znakomity materiał do głębszej refleksji.

Walory artystyczne powieści są niewątpliwie. Co jeszcze znajdziemy na kartach tej książki? W powszechnej świadomości Polaków, zwłaszcza młodego pokolenia, nie istnieje temat zbrodni popełnionych na Polakach i Żydach przez nacjonalistów ukraińskich. „Dramat niepamięci” dotykający nasz Naród, to być może ból nie mniejszy od osobistych doświadczeń autora. Srokowski tą powieścią wypełnia swój najważniejszy obowiązek, a jest nim imperatyw: jeśli ja zapomnę o nich, Ty, Boże zapomnij o mnie.

Zatem nie tylko walka o prawdę, ale i walka o pamięć. Tę indywidualną i tę zbiorową – narodową. I jednocześnie walka z własnym bólem, który autor, jak mówił w jednym z wywiadów, musi wykrzyczeć, wyrzucić i wypłakać, bo jest to jedyny skuteczny sposób uwolnienia się od ciężaru jaki gniecie Jego duszę w związku z tragicznymi przeżyciami z dzieciństwa. Jest to także płacz tęsknoty za utraconą kresową Ojczyzną, za światem, który nie wróci, a który ukochał ponad wszystko. Ten świat, te „Polskie Kresy” odtworzył Srokowski w swojej powieści przedstawiając ich obraz w całym ich przejmującym pięknie i tragizmie.

I na koniec kilka zdań od Wydawcy: fascynującą, a zarazem pełną tragizmu powieść, w której splatają się losy wielu bohaterów: Polaków, Ukraińców, Żydów, Niemców, Rosjan, Ormian i Karaimów. Miłośnicy Lwowa odnajdą w niej niepowtarzalny klimat przedwojennego miasta, jego życia duchowego, towarzyskich spotkań, kawiarenek i parków. Wielka i tragiczna miłość polskiej dziewczyny i ukraińskiego chłopca ujawnia sens ludzkiej egzystencji w poszukiwaniu prawdy w podzielonym świecie.( w świecie, w którym szaleje terror i nienawiść UPA ) Ukraiński kochanek – pisze dalej wydawca - stawia podstawowe pytania o wartość ludzkiego życia i sens historii. To znakomity epos kresowy, w którym odkrywamy polskie losy i naszą zagubioną pamięć

Ta książka powinna zagościć w każdej rodzinnej biblioteczce. Nie powinno jej zabraknąć w żadnej bibliotece publicznej. Nie dopuśćmy do sytuacji, o której swego czasu mówił biskup polowy WP Sławoj Leszek Głódź: "wychowaliśmy trzy pokolenia bez pamięci". Srokowski daje nam do ręki artystycznie wykonane narzędzie i nie brońmy się wziąć je do ręki.

Z mego wielkiego bólu moja mała piosenka - wówczas, w wileńskim gimnazjum autor tego jednozdaniowego wypracowania otrzymał ocenę bardzo dobrą. Nie inną otrzymuje Stanisław Srokowski za powieść kresową Ukraiński kochanek

Czesław Starosta

Stanisław Srokowski – „Ukraiński kochanek”, Arcana, Kraków 2008

W temacie: