Fenomen Powstania Warszawskiego bardzo trafnie ujął Kazimierz Wyka pisząc w 1945 roku:

Kto zniszczenie dokonane w Warszawie będzie chciał interpretować jako dzieło ludzkie, ten nie dotrze do sedna rzeczy. Warszawa stoi na granicy, gdzie rozmiar spustoszenia i zła dostępny człowiekowi przechodzi w działanie równe siłom przyrody. Przerażenie zaś i groza stąd się biorą, że na Warszawie widać, czym byłyby siły przyrody, gdyby posiadały złośliwość człowieka i systematyczność Niemca, słowem, gdyby oprócz potęgi swojej posiadały cechy ludzkie...Na trzęsienie ziemi, powodzie, pogorzeliska, gradobicia nie reaguje się lamentem. Tym więcej na zjawisko, które przekracza wszelkie podobne katastrofy. Dlatego to w obliczu Warszawy wszelkie wzruszenie jest małostkowe i niewczesne.

Powstanie Warszawskie, które ze względu na skalę tragedii wymyka się próbom racjonalnej analizy tym łatwiej podlega mijającej się z prawdą mitologizacji. Spróbujmy więc przyjrzeć się mitom najczęściej rozpowszechnionym przez media i część środowisk opiniotwórczych.

Należałoby się zastanowić czy przywódcy powstania i ich podkomendni padli ofiara zbiorowego, patriotycznego szaleństwa czy też działali racjonalnie. W lipcu 1944 roku wojska niemieckie ponosiły klęski na wszystkich frontach, we Francji, Włoszech i przede wszystkim na froncie wschodnim, gdzie została rozbita Grupa Armii "Środek". 20 lipca doszło do nieudanego zamachu na Hitlera, 22 lipca został opublikowany napisany w Moskwie Manifest PKWN.  Rosjanie zbliżali się do Warszawy.

Niemcy zażądali stawienia się 100 tysięcy mężczyzn do prac przy umocnieniach co  groziło kompletną dekonspiracją struktur AK i wskazywało na niemieckie plany obrony Warszawy. W tej sytuacji decyzja o wybuchu powstania nasuwała się niejako sama. Trudno mówić, że był to wybór tragiczny, ponieważ tragizm w sensie antycznym zakładał jakiś wybór, tutaj nie było żadnej sensownej alternatywy.

Wbrew komunistycznej propagandzie  to nie dowódca powstania Bór – Komorowski był odpowiedzialny za 63 dniowa gehennę miasta ale dowodzący wojskami niemieckimi Erich von dem Bach-Żelewski oraz Konstanty Rokossowski, stojący bezczynnie na czele swojej armii po drugiej stronie Wisły ( obaj z pochodzenia Polacy). Ponieważ pod adresem polskiego dowódcy padły już wszelkie możliwe zarzuty zacytuję opinię na jego temat ze strony osoby, która trudno podejrzewać o stronniczość. We wrześniu 1944 roku Heinrich Himmler stwierdził: Jaka szkoda, że my Niemcy nie mamy takich generałów Borów.

Taką tezę sformułował Czesław Miłosz pisząc o powstańcach w „Zniewolonym umyśle”: Wiedzieli, że nie ma zwycięstwa i że ich śmierć jest tylko gestem w obliczu obojętnego świata. Godzili się na nią nie pytając nawet, czy jest jakaś waga, która waży ich czyny...Nie było granic tym szaleństwom dobrowolnej ofiary.

Dzisiaj myśl tę rozwija Maria Janion obwiniając za tragedię mieszkańców Warszawy męskich szowinistów dotkniętych  masochistycznym dążeniem do samozagłady. Pani profesor zawzięcie tropi nawroty tej groźnej choroby w dzisiejszej Polsce. Niedawno w wywiadzie dla Gazety Wyborczej stwierdziła ze zgrozą Koło się zamyka, bo widzę, że dzieci się bawią w powstańców warszawskich.

Latem 1944 roku znaleźliśmy się w sytuacji kota zagonionego do narożnika przez dwa wściekłe psy. Kot w takiej sytuacji atakuje instynktownie wyczuwając, że jeżeli nic nie zrobi to na pewno zginie a tak przynajmniej ma bardzo nikłą ale jednak jakąś szansę. Podjęcie walki zbrojnej w Warszawie nie było efektem samobójczych tendencji zaszczepionych nam przez romantyzm ale raczej wynikiem działania instynktu samozachowawczego, który  w beznadziejnej sytuacji każe walczyć  nawet gdy jest tylko cień szansy.

Pogląd ten był intensywnie lansowany przez komunistów, co ciekawe podobne opinie wygłaszali ludzie  skądinąd rozsądni jak Stefan Kisielewski. W rzeczywistości taki obrót sprawy był jeszcze mniej prawdopodobny niż wygrana powstania.

Załóżmy, że konspiratorzy siedzą cicho, Niemcy spokojnie się wycofują a na ich miejsce wkracza Armia Czerwona. Wziąwszy pod uwagę dotychczasowe działania Stalina nietrudno przewidzieć co by się stało- całkowite zniszczenie struktur Armii Krajowej, masowe egzekucje i wywózki na Sybir.  Być może straty wśród ludności cywilnej byłyby mniejsze, choć i to wcale nie jest takie pewne wziąwszy pod uwagę taki historyczny precedens jak rzeź mieszkańców Pragi, której dokonał Suworow.

W przypadku nie podjęcia walki w Warszawie najbardziej prawdopodobny byłby jednak jeszcze inny wariant rozwoju sytuacji- przekształcenie miasta przez Niemców w twierdzę mającą powstrzymać pochód Armii Czerwonej. Dyskusje wśród specjalistów na temat zamierzeń niemieckiego dowództwa w lipcu 1944, wynikają z faktu, że oryginalna koncepcja Hitlera przekształcania miast w rejony umocnione- Fester Platz nie została jeszcze dobrze zbadana przez historyków wojskowości.

Moim zdaniem istnieją poważne przesłanki przemawiające  za tezą, że Niemcy planowali zamienienie Warszawy w Festung Warschau. W marcu 1944 Hitler wydał Fuhrerbefehl 11 określający szczególne uprawnienia dowódców Fester Platz oraz zasady prowadzenia prac fortyfikacyjnych. Działania te zostały podjęte w przypadku Warszawy, tyle, że nie doszły do skutku z powodu wybuchu powstania.

Pierwszą twierdzą w planach niemieckich miało być Wilno, zostało jednak w porę wyzwolone przez Armię Krajową w ramach operacji „Ostra Brama”, co zresztą nie uchroniło polskich żołnierzy od sowieckich represji.  Wszystkie inne miasta zamienione przez Niemców w rejony umocnione zostały kompletnie zniszczone przy ogromnych stratach wśród ludności cywilnej. Najlepiej udokumentowany jest przypadek Wrocławia- Festung Breslau w którym obie strony niszczyły całe kwartały budynków nie przejmując się w ogóle niemieckimi cywilami. Należy domniemywać, że jeszcze gorszy los czekałby Warszawę- miasto zostałoby zburzone a liczba ofiar byłyby znacznie większa niż w wyniku powstania.

Profesor Wiesław Chrzanowski w wywiadzie dla Gazety Wyborczej stwierdził, że: To mało prawdopodobne, by stworzyć z Warszawy Festung Breslau. Aby robić bastion, trzeba mieć zaplecze wewnętrzne, a nie w warunkach frontowych prowokować milionowe miasto. Słowom pana profesora przeczy przykład Poznania w którym Niemcy urządzili tak skuteczna obronę, że centrum miasta legło w gruzach. W moim rodzinnym mieście nie było powstania  a mimo to prawie jedna trzecia jego mieszkańców nie przeżyła wojny.

Na wieść o wybuchu powstania Hitler wydał rozkaz całkowitego zniszczenia miasta i wymordowania wszystkich jego mieszkańców. Już w pierwszych dniach sierpnia Niemcy zamordowali ok. 50 tysięcy mieszkańców Woli i Śródmieścia. Przerwanie walki w tym momencie jedynie ułatwiłoby oddziałom okupanta dokonywanie masowych egzekucji. Determinacja powstańców i ludności cywilnej zaciekle walczących w beznadziejnej sytuacji uświadomiła niemieckiemu dowództwu, że eksterminacja  ponad miliona warszawiaków nie będzie prostym zadaniem. Von dem Bach-Żelewski zaczął wykręcać się od wykonania rozkazu Fuhrera twierdząc, że ma za mało amunicji do zabicia wszystkich Polaków  w Warszawie.
Dzięki uporowi Bora – Komorowskiego odrzucającego przez dwa miesiące niemieckie propozycje poddania się doszło do honorowej kapitulacji i uznania praw kombatanckich. Postanowienia umowy kapitulacyjnej były przez Niemców notorycznie łamane, jednak większość ludności Warszawy ocalała.

W tej sprawie oddajmy głos poetom- Czesławowi Miłoszowi i Annie Świrszczyńskiej. W powieści "Zdobycie władzy" Miłosz tak opisuje warszawską barykadę: [...] chude kobiety o płasko opadających łachmanach sukien, o nieprzytomnych oczach, wygrażały im pięściami. "Zbrodniarze! Mordercy naszych dzieci! Wydali nas na śmierć, a teraz uciekają!" Ciśnięty kamień rozbił mu [tj. Michałowi] usta, ocierał je niezgrabnie, oblizując słony smak. Nie zasłonił się ręką, kiedy drugi kamień przelatywał koło jego głowy.[...]Zostali wyznaczeni na barykadę od północy. Ale tam, wśród detonacji i wzlatujących brył kamienia też dosięgnął ich ten sam tłum, już teraz obojętny na niebezpieczeństwo. Ciągnął powiązane sznurami toboły, niosąc dzieci, rozczochrane, zmięte gromady powiewały białymi płachtami zbierając się nie wiadomo skąd, z podziemi. "Puśćcie nas, pozwólcie przejść do Niemców" - wznosiły się głosy. - "Dosyć mieliście nasze ręki. Dajcie wyjść z piekła
 
A tak wygląda budowanie barykady w wierszu Świrszczyńskiej:.
Baliśmy się budując pod ostrzałem
Barykadę.
 Knajpiarze, kochanka jubilera, fryzjer,
Wszystko tchórze.
Upadła na ziemię służąca
Dźwigając kamień z bruku, baliśmy się bardzo,
Wszystko tchórze -
Dozorca, straganiarka, emeryt.
 
Upadł na ziemię aptekarz
Wlokąc drzwi od ubikacji,
Baliśmy się jeszcze bardziej, szmuglerka,
Krawcowa, tramwajarz,
Wszystko tchórze.
 
Upadł chłopak z poprawczaka
Wlokąc worek z piaskiem,
Więc baliśmy się
Naprawdę.
 
Choć nikt nas nie zmuszał,
Zbudowaliśmy barykadę
Pod ostrzałem.
(Budując barykadę)
 
Która z tych wizji jest prawdziwa? Gdyby warszawiacy budowali barykady  tak jak w powieści Miłosza, powstanie upadłoby po paru dniach. Trwało dwa miesiące tylko dlatego, że ludzie zachowywali się tak jak w wierszu Świrsczczyńskiej. Po masakrze na Woli nikt nie mógł mieć złudzeń, co zrobią Niemcy z ludnością miasta dlatego też cywile walczyli do samego końca.
Mit niepotrzebnego powstania, które mimo ogromnych strat nie przyniosło żadnych korzyści
Pytanie o sens Powstania Warszawskiego jest także pytaniem o sens wszystkich polskich zrywów niepodległościowych od insurekcji kościuszkowskiej począwszy a na Poznańskim Czerwcu 1956 roku skończywszy. Czy były one efektem samobójczych skłonności Polaków jak chce pani profesor Janion i powodowały tylko straty ? A może w dłuższej perspektywie historycznej coś nam jednak dały ?

Insurekcja kościuszkowska zakończyła się klęska, ale stanowiła silny impuls patriotyczny bez którego nie przetrwalibyśmy zaborów jako naród. Powstanie Listopadowe mogliśmy wygrać, ponieśliśmy jednak klęskę z powodu nieudolnego dowództwa. Powstanie Styczniowe zaraz po jego upadku postrzegane jako bezprzykładna klęska spowodowało dzięki uwłaszczeniu rozwój świadomości narodowej polskiego  chłopa.  Powstanie Wielkopolskie w 1918 zakończyło się sukcesem. Poznań zajęty przez przeważające siły wroga został  odbity w precyzyjnie przeprowadzonej akcji przy minimalnych stratach własnych. Także Poznański Czerwiec 1956 roku należy do kategorii zrywów niepodległościowych mimo,  że padło w nim tylko około 100 zabitych. Było to jednak niewątpliwie kolejne powstanie ze względu na skalę walk ulicznych. Efektem była zmiana ekipy rządzącej i zelżenie komunistycznego terroru w Polsce.
Jakie korzyści przyniosło Powstanie Warszawskie? Stefan Bratkowski napisał w "Najkrótszej historii Polski": Jedno jest pewne: Powstanie Warszawskie niewiele dało Polsce w 1944 r., ale pamięć o nim w kilku następnych kryzysowych sytuacjach powstrzymała być może Moskwę przed zbrojną interwencją w Polsce. Ci, co zginęli w 1944 r., obronili więc kraj przed zbrojnymi interwencjami sowieckimi w latach 1956 i w 1980-81".

Teza ta będzie dyskusyjna dopóki nie będziemy mieli wglądu do sowieckich archiwów, przemawia za nią jednak bardzo istotna przesłanka. Pomimo ogromnych strat zadanych społeczeństwu polskiemu przez komunistów skala stalinowskiego terroru w Polsce była mniejsza niż na Węgrzech czy nawet w Czechosłowacji. Stalin i jego następcy zdawali sobie sprawę z polskiej specyfiki i pewnie dlatego pozwolono nam być najweselszym barakiem w obozie i nigdy nie dokręcano śruby do końca.

Po klęsce Powstania Listopadowego Hugues Felicite de Lamennais napisał: Zasypiaj, o Polsko moja, zasypiaj spokojnie: oni mówią, żeś ty w grobie złożona, ja wiem, ze to nie grób twój, ale kolebka. Jak owi rycerze w żelaznych zbrojach śpiący na starodawnych grobowcach, tak tam olbrzym leżał na ziemi oni rzucili nań trochę ziemi krwią przesiąkłej i rzekli: "Już nie powstanie" Zasypiaj, o Polsko moja, zasypiaj spokojnie: oni mówią, żeś ty w grobie złożona, ja wiem, że to nie grób twój, ale kolebka.

W 1944 wszystko wskazywało na to, że zniszczona w wyniku powstania Warszawa stała się grobem Polski, dzisiaj już wiemy, że to była nasza kolebka.

Adam Kuź
więcej tekstów autora...
O Autorze: Z zawodu nauczyciel.