duch romantyzmu znów atakuje.

Rosja w którą Dmowski pokładał nadzieję znikneła po wojnie. Polityka obozu narodowo – demokratycznego w odniesieniu do Rosji korzystała w dużej mierze z dorobku poprzedników, opierając się na dokonywanej przez nich realistycznej ocenie uwarunkowań. R. Dmowski tak pisał w opublikowanej w 1931 r. pracy „Świat powojenny i Polska”: „Przy naszym położeniu geograficznym musimy znać Rosję i rozumieć wytwarzające się obecnie warunki jej istnienia lepiej, niż jakikolwiek inny naród w Europie – inaczej nie znajdziemy w stosunku do niej drogi i łatwo nas będzie użyć, jak już używano za narzędzie cudzej polityki”. Wielce wymownym był także fakt, że wspominany powyżej cykl artykułów, składający się na pracę „Świat powojenny i Polska”, był publikowany w latach 30. w Związku Radzieckim, oczywiście, jak pisze A. Micewski, z polemiczną wobec autora przedmową Feliksa Kona. Najpełniejszy wyraz polityka porozumienia z Rosją znalazła w okresie poprzedzającym I w. św. oraz już po jej wybuchu. Po jej zakończeniu obóz narodowy starał się kontynuować tą politykę. W opublikowanej w 1946 r. pracy „Na nowej drodze dziejowej” Stanisław Grabski pisał: „Dmowski i Witos, Narodowa Demokracja i Polskie Stronnictwo Ludowe (Piast) dążyły naprawdę do ustalenia trwałej przyjaźni politycznej z Rosją radziecką (…) Toteż w latach 1923 – 1926 za prezydentury Stanisława Wojciechowskiego, stosunki polsko-radzieckie stawały się coraz poprawniejsze, coraz nawet szczersze. Zacierało się w Moskwie złe wrażenie nielojalnego, wbrew wyraźnemu postanowieniu traktatu ryskiego, nawiązywania kontaktów z nacjonalistami ukraińskimi (…) Niestety zamach majowy położył kres tej rozumnej, należycie przewidującej przyszłość, polityce Rzeczypospolitej.” Sanacyjną politykę zagraniczną cechowała programowe nastawienie antyrosyjskie. Ówczesna polityka wschodnia, była niczym innym, jak wersją polityki federacyjnej, łączonej powszechnie z osobą Józefa Piłsudskiego. Jej treść w latach 30. stanowiła stworzona przez zbliżonego do kręgów sanacyjnych publicystę Włodzimierza Bączkowskiego, idea prometeizmu, której celem było dążenie do rozbicia Rosji (każdej Rosji) na szereg mniejszych państw. Bączkowski pierwszorzędne znaczenie przypisywał oderwaniu Ukrainy. Stworzony dzięki temu pas państw oddzielających Polskę od Rosji miał nas rzekomo chronić przed Rosją, która zgodnie z przyjętym przez piłsudczyków aksjomatem, stanowiła zawsze twór imperialny.

„W istocie nie sposób było odszukać analogii i logicznego związku pomiędzy linią Dmowskiego z lat 1905-1917, a powojenną postawą Bolesława Piaseckiego czy Jana Dobraczyńskiego. Jednak fakt pozostaje faktem. Dmowski został użyty – zresztą bywa używany w dalszym ciągu – jako „podpórka” i alibi przez zwolenników ugody za wszelką cenę. W środowiskach „niepokornych” umacniało to niechęć do endecji. Pamiętano, że Piasecki i Dobraczyński wyszli z obozu narodowego, zapomniano o tysiącach narodowców poległych z rąk NKWD i „bezpieki”, których droga życiowa jaskrawo zaprzeczyła tezie, iż ewolucja od Dmowskiego do Piaseckiego ma naturalny charakter”. Ewolucja taka miała, zdaniem Halla, charakter „zwyczajnej kolaboracji z ZSRR i systemem komunistycznym w Polsce”. Redaktor Engelgard wyraźnie polemizuje z tezą Halla, nie czyni przy tym jednak wartościującego rozróżnienia pomiędzy obozem „polskiej Wandei”, utożsamianej np. z walką NSZ prowadzoną po zakończeniu wojny, a funkcjonowaniem środowiska PAX-u, co więcej, wykazuje, że PAX w dużej mierze działał właśnie w imię tych wartości, które prezentowały w sferze idei czy to NSZ, czy AK.

W tym jeszcze muszę zgodzić się z red. Engelgardem, że niepodobna zaprzeczyć szczerej i pogłębionej teologicznie oraz filozoficznie (znany fakt umiłowania nauki św. Augustyna) religijności Piaseckiego. To samo można i należy powiedzieć o wielu innych działaczach i intelektualistach, którzy do Piaseckiego i tworzonych przez niego organizacji już wówczas lgnęli, jak bracia Reutt, Włodzimierz Pietrzak, Władysław Jan Grabski czy Alfred Łaszowski. Atoli mój Polemista zdaje się nie zauważać lub nie zwracać uwagi na to, że w kontekście powojennej linii Piaseckiego to właśnie jest okolicznością wyjątkową dwuznaczną, a wprost obciążającą jej autora. Być tak świadomym katolikiem, znać naukę Augustyna o nieustannym, po kres dziejów, zmaganiu Dwóch Miast, a jednocześnie służyć ewidentnemu wcieleniu civitas diaboli – to przecież pachnie siarką! To jak przejście Sarumana na stronę Saurona, na stronę Mordoru. Ale na razie dość o tym, choć jeszcze do tego wrócimy. (...)
***
Pora przejść do "menu głównego", czyli do PAX–u. Muszę wprzód wyrazić wdzięczność memu Adwersarzowi, który sam dostarczył mi argumentu za tezą, iż styl uprawiania polityki przez PAX był demoralizujący. Powiada on bowiem: "Po 1945 roku żeby w ogóle coś pożytecznego zrobić, trzeba było brać pod uwagę uwarunkowania zewnętrzne. Partia narzucała nie tylko ustrój, ale i język, jakim się posługiwano. Dlatego osoby nie wiedzące o tym [czyżby i mnie red. Engelgard uważał za nieświadomego tego faktu? Szanowny Redaktorze, bądźmy poważni; jesteśmy zdaje się mniej więcej rówieśnikami – J.B.], badając np. oficjalne teksty lidera PAX–u – mogą być przerażone używanym przez niego językiem. Ale innego języka nie tolerowano, a poza tym działacze partii innego języka nie rozumieli. Tak się składa, że miałem okazję czytać zapisy nigdy nie wydanych wystąpień Piaseckiego i zapewniam, że lektura to wielce zajmująca [nie wątpię – J.B.]". I dalej następuje wywód na temat "prawdziwych" przekonań szefa PAX–u. Czego nas uczy – zapytajmy zrozumiałym dla członków partii językiem Krótkiego kursu WKP(b) – ów obrończy wywód red. Engelgarda? Otóż, ni mniej ni więcej, tylko tego, że Piasecki i jego pretorianie uprawiali ten proceder, który nazywa się KETMAN. Przedstawiwszy tak szczerze opis obyczajów panujących w PAX–ie, gdzie co innego mówiono publicznie, a co innego w zaufanym gremium wyselekcjonowanych działaczy, p. Engelgard daje następnie zadziwiający dowód braku realizmu psychologicznego, nie dostrzegając żadnych zagrożeń dla psychiki ludzkiej w uprawianiu ketmana. Tak przenikliwie postrzega możność wypaczenia charakterów przez konspirację (co jest oczywiście – jako możność – prawdą), a w życiu przez tyle lat w kłamstwie ani źdźbła niebezpieczeństwa dla duszy nie widzi? A poza tym jest to jaskrawe zaprzeczenie jednemu z fundamentalnych założeń ruchu narodowego u samych jego początków, wyrażonych przez Jana Ludwika Popławskiego, który mawiał, że nie da się uprawiać polityki narodowej szepcząc do ucha 20 milionom ludzi jakie są prawdziwe cele tej polityki. Inna sprawa czy takie konsekwentne – w sensie ścisłego rozgraniczenia poglądów oficjalnych i poglądów faktycznych – uprawianie ketmana jest w ogóle możliwe. Zwłaszcza na dłuższą metę i przez tylu ludzi. Przez PAX przewinęło się przecież co najmniej kilkanaście tysięcy osób, a tylko garstka z nich mogła być i była dopuszczana do konfidencji z szefem. Wydaje się, że znacznie bardziej prawdopodobne i adekwatne do sytuacji byłoby tu Orwellowskie pojęcie "dwójmyślenia", czyli wyznawania dwóch sprzecznych poglądów i wierzenia w oba naraz. Nie tylko ogólne przesłanki realizmu psychologicznego, ale również empiryczne obserwacje, jakie mogłem poczynić stykając się przecież nie raz z działaczami PAX–u, każą mi sądzić, że typowy PAX–owiec wierzył w możliwość pogodzenia katolickiej "nadbudowy" z socjalistyczną "bazą", jak również w to, że "Polska Ludowa", w sojuszu ze Związkiem Radzieckim w ramach "obozu socjalizmu i pokoju", jest jego ojczyzną. A jeśli nawet nie "wierzył" w sensie ścisłym i głębokim, to faktycznie myślał w tych formułkach, które wydawały mu się realne i niewzruszone jak świat, który go otaczał, chociażby dlatego, że lata indoktrynowania go tą "katolicko–postępową" mantrą nie mogły nie wyrobić zestawu pojęć, w których jedynie był zdolny sformułować swoje myśli. Czy natomiast sam Piasecki wierzył w tę utopię, której rdzeniem była wykoncypowana przez niego myśl o doprowadzeniu do takiego rezultatu ewolucji systemu, w którym zasadą panującą stanie się "wieloświatopoglądowość socjalizmu", a w praktyce – swoista odmiana "systemu dwupartyjnego", w którym władzą wymieniać się będą partia marksistowska i katolicka? Nie wiem, nie jestem w stanie odpowiedzieć jednoznacznie na to pytanie, bo nie mogę mieć wglądu w duszę autora tej koncepcji. Myślę jednak, że nie jest możliwe uprawianie długofalowej, poniekąd wizjonerskiej, polityki – a nie wątpię, że Piasecki był typem wizjonera – bez elementu "utopijnego", nie w obiegowym sensie "utopii" jako burzycielskiej, totalnej przebudowy, lecz poważnego i stałego odnoszenia się do horyzontu wytkniętego celu. Poważnego argumentu na rzecz tej tezy upatrywałbym między innymi w treści programowego artykułu Piaseckiego z 1949 roku do "Dziś i Jutro", zdjętego wówczas przez cenzurę, który do druku podany został dopiero, jako archiwalna ciekawostka, w 1993 roku. W konkluzji tego tekstu, będącego zasadniczo "spowiedzią" z popełnionych przez ruch narodowo–radykalny "błędów i wypaczeń", Piasecki pisał: "stajemy na platformie tego, co stanowi największą zasługę i siłę lewicy, na platformie trafnej oceny rzeczywistości polityczno–społecznej narodu i świata" ("Przeżyliśmy swoją przegraną.", "Tygodnik Powszechny" 25/1993, s. 7). Moim zdaniem to stwierdzenie dowodzi – rzecz zresztą w owych czasach nagminna – przyjęcia heglowskiego determinizmu historycznego, przekonania, że komunizm "ma rację", ponieważ zwycięża, a wkrótce zwycięży wszędzie. W tym samym duchu, jeszcze w 1967 roku, a więc wcale nie w okresie najsilniejszej presji ideologicznej, jeden z głównych wykonawców polityki Piaseckiego (Mikołaj Rostworowski) nie wstydził się napisać: "Wszystkie ujęcia tradycyjne ukazują lub niebawem ukażą swoją zupełną nieprzydatność w spotkaniu ze zwycięskim komunizmem" (Słowo o Paxie. 1945 – 1956, Warszawa 1968, s. 5). Nie muszę chyba wyjaśniać, że ten determinizm jest zupełnie nie do pogodzenia ze światopoglądem katolickim, z augustyńską teologią dziejów, której Piasecki był ponoć tak uważnym czytelnikiem. Nie tego też, nie pogodzenia się z "nieuchronnością" dziejowej konieczności, uczono jeszcze kilka lat wcześniej w Konfederacji Narodu. Inaczej wówczas pisał – odpowiadając nihiliście Borowskiemu – Wacław Bojarski: "Choćby miał po nas przemaszerować chamski but kata, choćby wgniótł w ziemię nasze ciała, zniszczył, zgnoił, rozmazał, choćby zmienił naszą, jakże nędzną, broń w kupę złomu – to przecież dla przyszłych pokoleń będzie ten nasz krzyk niezaspokojony, niezadławiony, żarliwy – pragnieniem mocnego dobra. I choćby zawieść miało wszystko, to jedno po nas zostanie na pewno" (Co po nas zostanie, "Sztuka i Naród" 1943, nr 6).
(...)
***
Muszę przyznać, że zawsze zdumiewał mnie brak – już nie powiem "realizmu", bo to słowo nazbyt w tego rodzaju, co i rusz wznawianych, dyskusjach zbanalizowane i zaciemnione – lecz zwyczajnego rozeznania okoliczności u obrońców wszystkich (nie tylko PAX–u) prób kolaboracji podejmowanych w okresie PRL–u. Z jakąś zadziwiającą obojętnością przechodzą oni do porządku dziennego nad bezsensem mechanicznego przenoszenia wypracowanych w epoce porozbiorowej modeli i wzorów uprawiania polityki "ugodowej" do realiów tego, co w najbardziej eufemistyczny sposób nazwać można "cywilizacją komunizmu". Polityka ugodowa, uprawiana głównie przez konserwatystów, ale również umiarkowanych demokratów czy pozytywistów, mogła przynosić, i przynosiła, zależnie od okoliczności, rezultaty lepsze lub gorsze: czasem żadne (jak w zaborze pruskim epoki Capriviego), czasem wręcz wyborne (jak w zaborze austriackim po 1866 roku), czasem bardzo zrazu obiecujące, lecz ostatecznie zaprzepaszczone, także przez błąd samego promotora (polityka Wielopolskiego). O żadnej z tych prób wszelako nie można powiedzieć, by przyniosły one narodowi jakąś poważną szkodę; w najgorszym wypadku bilans wychodził na zero. To, że tak się działo, było wynikiem tego z kim w ówczesnych warunkach próbowano ugody, a także w ramach jakiego ustroju i jakiej cywilizacji. Wielki myśliciel konserwatywny, Marian Zdziechowski, który dopiero po przybyciu (z rodzinnych Kresów) do Galicji przekonał się do takiej polityki, cytował zdanie patriarchy polskiego ziemiaństwa, Jana Popiela: "jeśli ugodę robić – to tylko z monarchą, nigdy z narodem". Dlaczego? Dlatego, że Franciszek Józef I czy Aleksander II jest z natury swojego położenia wolny od irracjonalnych namiętności, które zawsze będą wstrząsać tłumem (także tłumem inteligentów, aspirujących do przewodzenia narodowi). Jest podwójnie oddalony, i od emocji, i od interesów ogólnych lub szczegółowych grup etnicznych, warstw społecznych czy innych środowisk partykularnych: z racji pochodzenia swojej władzy "z góry", a nie z łaski ludu oraz z racji spokojnego patrzenia w przyszłość swego państwa, co do którego ma pewność, że przekaże je swoim następcom. On sam jest tożsamy z interesem całego państwa, więc może rozumnie i sprawiedliwie ważyć interesy wszystkich grup swoich poddanych. Ugoda narodu (podbitego czy uzależnionego) z narodem (dominującym) napotyka, z powodu nieobecności powyższych warunków, przeszkody, jeśli nie w teorii, to w praktyce, nie do przezwyciężenia. Narody tak względem siebie usytuowane mają bowiem zawsze jakieś interesy dokładnie sprzeczne, których jednoczesne dla obu stron zaspokojenie jest wykluczone. Naród, nawet najbardziej "organiczny" i zwarty, ma też zawsze jakieś partie, jakąś większość i mniejszość. Kiedy nawet większość przystanie na jakiś kompromis, mniejszość może go nie zaakceptować, kontestować, w rezultacie doprowadzić do jego zerwania. Problem ulega multiplikacji w demokratycznym i republikańskim państwie narodowym, jako że znika w nim ów autorytet nadrzędny, zdolny wznieść się ponad wszystkie interesy partykularne i zupełnie niezależny od woli, pragnień i emocji tłumu.
Jeżeli możliwość polityki ugodowej tak dramatycznie maleje już przy prostej zmianie jedynie ustroju politycznego, z monarchicznego na republikański i demokratyczny, to cóż powiedzieć, kiedy zachodzi "coś gorszego" (jak słusznie mawiał, tak lekceważąco zbywany przez p. Engelgarda, Józef Mackiewicz) niż okupacja? Kiedy wraz z tą okupacją odbywa się rewolucja nihilizmu totalnego, obliczona na zniszczenie wszystkich fundamentów cywilizacji a wreszcie i destrukcyjnej przemiany samej natury ludzkiej? W najgorszych czasach popowstaniowych zaborcy rosyjski i pruski likwidowali ostatnie odrębne instytucje polityczne, ale jakieś formy samorządu terytorialnego czy stanowego pozostały nawet w guberniach zabużańskich, bo traktowano ich istnienie jako rzecz oczywistą. Germanizatorzy i rusyfikatorzy przełomu wieków XIX i XX mogli zabraniać modlić się po polsku w szkole i bałkat' po polsku na ulicy, ale poza zasięgiem ich wyobraźni było nakazywanie w języku ojczystym ideologicznej nowomowy, mającej zniszczyć adekwatny do rzeczywistości sens wszelkich pojęć. Protestanckie Prusy i schizmatycka Rosja szykanowały na różne sposoby religię i Kościół katolicki, a największą gehennę przechodzili unici, traktowani jako zdrajcy prawosławia, lecz żaden z opresorów nie stawiał sobie za cel główny zupełnego zniszczenia wszelkiej religii i wyplenienia z duszy ludzkiej samej myśli o tej "gorzałce dla ludu". Polskiej szlachcie i innym właścicielom konfiskowano majątki za udział w spiskach i powstaniach (co zresztą było legalne), hakatyści posuwali się aż do wyjątkowych praw wywłaszczeniowych, niemniej nikt nie dążył do zniszczenia "klas posiadających" i własności prywatnej jako takiej; przeciwnie – szlachectwo dawało pewne przywileje nawet na zsyłce. Cenzura literacka czy teatralna czujnie tropiła treści patriotyczne, lecz władza zaborcza nie miała ambicji tworzenia "nowej kultury", również w ujednoliconym stylu. W ostateczności tą w zasadzie nie naruszaną redutą życia narodowego, katolickiego i polskiego obyczaju, sanktuarium, do którego nie wdzierali się nawet Apuchtinowie i Hurkowie, był dom rodzinny. Najazd czerwonych Hunów był przecież tym wszystkim naraz, co w epoce porozbiorowej było nie do pomyślenia. Jeżeli celem, którego nie ukrywali, było totalne zniszczenie religii, Kościoła, "burżuazyjnej" kultury, narodowej tradycji i obyczaju, autonomii elit, całych klas społecznych, własności prywatnej oraz zaprowadzenie utopii będącej dokładnym zaprzeczeniem wszystkich tych wartości i instytucji, to jakiż sens może mieć ugoda, której usprawiedliwieniem jest właśnie ich zachowanie? Mój adwersarz powie być może, że ów maksymalizm ideologiczny słabł stopniowo od 1956 roku, co otwierało pewną swobodę manewru do uprawiania tego typu polityki. Lecz przecież program politycznej i ideologicznej kolaboracji PAX–u sformułowany został – i był uprawiany – w najgorszą noc "stalinowską", po zniszczeniu ostatnich sił oporu czynnego i ostatnich instytucji autonomicznych, po 1948 roku! Czym mogła być – i była faktycznie – podówczas ta kolaboracja, bez względu na intencje i zamiary? Tylko współuczestnictwem w zbrodni zniewalania, wspólnictwem ze śmiertelnym wrogiem. Podwykonawstwem brudnych zleceń Luny Brystygierowej i jej mocodawców w osaczaniu i niszczeniu hierarchów polskiego Kościoła – przy jednoczesnym samooszukiwaniu się, że jest się jakimś "mediatorem" i obrońcą zarazem, który ratuje, co się da. A ta "obrona" to, między innymi, podsunięcie biskupom do podpisu haniebnego dokumentu po aresztowaniu Prymasa Wyszyńskiego, który był de facto tchórzliwym odcięciem się od uwięzionego Arcypasterza. Dlatego szczególny niesmak budzi dziś próba "podpinania się" spadkobierców PAX–u (widać to było na przykład w czasie sprawy abp. Wielgusa) pod dziedzictwo Prymasa Tysiąclecia, jako rzekomych realizatorów jego linii przeciwko modernistom. "Mądrym dla memoriału, a idiotom dla nauki" przypomnijmy więc, co Prymas Wyszyński myślał o PAX–ie: "1. PAX nie jest organizacją o celach kulturalnych, lecz jedynie narzędziem ukrytej propagandy, mającej na celu oczernianie działalności Kościoła w Polsce przez rozpowszechnianie fałszywej propagandy; 2. Ruch ten otrzymuje rozkazy i dyrektywy od partii komunistycznej, od tajnej policji i od Urzędu do Spraw Wyznań; 3. W nagrodę za swoją działalność PAX korzysta z pewnych ułatwień i poparcia, jak na przykład dla swoich publikacji i działalności gospodarczej" (poufny memoriał dla biskupów francuskich z 1964 roku). Nie była to ocena przesadnie surowa. Jeszcze w 1973 roku – czyli w okresie drugiej (gierkowskiej) "odwilży"! – PAX bezwstydnie oferował kierownictwu PZPR swoje usługi w rozbijaniu Kościoła, w zamian za co chciał koncesji na wyłączność polemik z Episkopatem. W memoriale zatytułowanym: Problem Kościoła i katolicyzmu w Polsce Ludowej PAX–owcy wyjaśniali, że "istnieje logiczna zależność między osłabieniem politycznej pozycji Episkopatu a zabezpieczeniem rzeczywistych interesów Kościoła przez wpływ katolików postępowych na politykę państwa". Jak widać, "katolicy postępowi" przyznawali sobie także lepszą od hierarchów znajomość "rzeczywistych interesów Kościoła".
***
Broniąc żarliwie PAX–owskich preceptorów swojej młodości p. Engelgard dopuszcza się niestety kilku niezbyt czystych chwytów erystycznych. Jeden z nich zresztą jest również nieco dziecinny w swojej "przebiegłości". Kiedy bowiem pyta on retorycznie czy w przeciwieństwie do "pseudorealistycznej kolaboracji" PAX–u kolaboracja, którą prowadziły Znak i "Tygodnik Powszechny" była "realistyczna" oraz domaga się ode mnie, bym konsekwentnie potępił i Stefana Kisielewskiego i Aleksandra Bocheńskiego, to zachowuje się trochę jak malec, który przyłapany na jakimś wybryku broni się krzycząc, ze przecież kolega Jasio też tak samo nabroił. Naprzód wyłączmy z tego grona Aleksandra Bocheńskiego, który w tym kontekście znalazł się z zupełnie dla mnie niezrozumiałych powodów, jako że jego droga życiowa i polityczna w PRL biegła przecież po tej samej trajektorii, co Piaseckiego i PAX–u. Stosują się zatem do niego wszystkie moje powyższe i poniższe oceny. Co się z kolei tyczy, też indywidualnie, Stefana Kisielewskiego, to będąc z nim dość blisko przez ostatnie kilkanaście lat jego życia, mogę stanowczo zaświadczyć, że swojego epizodu "neopozytywistycznego" i posłowania w Kole "Znak" nie oceniał jako politycznie udanego i przynoszącego mu szczególną chlubę. (Skądinąd uważam, że nie miał też specjalnie czego się wstydzić, acz od kilku wypowiedzi z tego okresu mógł się powstrzymać – choćby od nieprzyjemnego ataku na Józefa Mackiewicza). Odnośnie natomiast do całej tej grupy ("znakowo – tygodnikowej") muszę zaznaczyć, że zawsze – nawet wówczas, gdy (w latach 80.) pisywałem do "Znaku" i "Tygodnika Powszechnego" – odczuwałem do niej dystans, jeszcze bardziej zresztą z powodów "wewnątrzkatolickich", niż stricte politycznych. Linię polityczną tej grupy też uważam za błędną, a często szkodliwą i dla Kościoła, i dla narodu. Najbardziej zresztą w latach 60., kiedy bruździła przeciwko Prymasowi aż w Rzymie (słynna sprawa Opinii) i próbowała sabotować jego program Wielkiej Nowenny Tysiąclecia. Za ostateczną degrengoladę uważam jej związanie się z "lewicą laicką". Bądźmy jednak sprawiedliwi: pewnego progu kolaboracji z komunistami, w przeciwieństwie do PAX–u, grupa ta nie przekroczyła. Przede wszystkim nie uczyniła tego w owym najgorszym okresie "stalinowskim". Owszem, dawali paskudne często artykuły, również o ów sławetny nekrolog Stalina próbowali najpierw negocjować, niemniej ostatecznie odmówili. Przede wszystkim, nie próbowali w tym okresie "robić polityki", co skądinąd było konsekwencją przyjęcia zaproponowanej przez Stanisława Stommę jeszcze w 1946 roku – też programowo błędnej z katolickiego stanowiska, ale to inna kwestia – strategii "minimalizmu", czyli przesunięcia linii obrony wyłącznie do sfery religijnej i kultury "wysokiej". I jeszcze jedno: trzeba pamiętać, że na początku linie podziału pomiędzy koncesjonowanymi grupami katolickimi nie były tak ostre i wyraźne jak później. Do ich pogłębienia przyczynili się jednak bardziej PAX–owcy, szczególnie "wrogim przejęciem" "Tygodnika Powszechnego". Po 1958 roku ważnym – i właśnie najbardziej lewicowym – segmentem grupy Znaku stała się przecież "Więź", wychowu bądź co bądź PAX–owskiego. Dlatego jeśli wypomina się – i słusznie – Tadeuszowi Mazowieckiemu jego haniebny artykuł o uwięzionym biskupie Kaczmarku, to nieuczciwe jest nie przypominać zarazem, gdzie ów artykuł się ukazał, czyli w PAX–owskim "Wrocławskim Tygodniku Katolików". Moralna odpowiedzialność jest tu zatem podwójna: indywidualna Mazowieckiego i grupowa PAX–u. Drugi nieczysty chwyt to przypisanie mi alternatywy, której wcale nie propagowałem: kolaboracja albo walka zbrojna. Traktuję mego Polemistę poważnie, więc oczekuję tego samego. Jestem przekonany, że red. Engelgard zbyt dobrze zna historię najnowszą Polski, żeby nie wiedzieć, że w 1945 czy 1946 żołnierze podziemia niepodległościowego – nie tylko NSZ – nie mieli innego wyjścia, jak walczyć dalej; alternatywą była właśnie albo wywózka, albo strzał w tył głowy w piwnicach UB, albo przynajmniej długoletnie więzienie. Wszystkie w dobrej wierze podejmowane próby "rozładowania" podziemia kończyły się "amnestyjnym" oszustwem. Jeżeli zatem wyrażam się z najwyższym szacunkiem o bohaterach "polskiej Wandei" tych lat, to oczywiście nie dlatego, iżbym uważał, że należało proponować "umęczonemu narodowi dalszą walkę i III wojnę światową", tylko dlatego po prostu, że tym, którzy spełnili swój żołnierski obowiązek do końca, należy się cześć. Naród, który nie zachowuje w sercu tych, którzy byli wierni ad finem, nie zasługuje na szacunek. Rozumiał to doskonale nie kto inny, jak Prymas Wyszyński, kiedy okazał dezaprobatę dla krytycznego wobec powstańców styczniowych rocznicowego artykułu realisty Stommy. Bynajmniej nie jest to niezgodne z konserwatywną metodą wychowawczą wobec społeczeństwa. Konserwatyści stają się "sikawkowymi" z ochotniczej straży ogniowej wówczas, kiedy głowy są zbyt rozpalone; kiedy jednak społeczeństwo pogrąża się w "małej stabilizacji" i karmione jest szyderstwem z "bohaterszczyzny", kiedy "piecyk z rurą" staje się dla niego całym światem, kiedy nawet traci się świadomość życia w niewoli – wówczas trzeba stawiać za wzór żywoty i czyny bohaterskie, choćby i podejmowane bez najmniejszej nadziei na sukces. Szantażując intelektualnie czytelników fałszywą alternatywą: "realistyczna" kolaboracja albo "szaleńczy" insurekcjonizm, p. Engelgard pomija wymownym milczeniem istnienie trzeciej, pośredniej, drogi, tej, która zresztą okazała się naprawdę skuteczna. To pominięcie jest tym bardziej rażące, że wzorcowy model tej drogi wypracował nie kto inny, jak właśnie ruch narodowy w początkach swojej działalności, w jednoczesnej polemice z polityką ugodową i insurekcyjno–rewolucyjną. Chodzi tu oczywiście o to, co Zygmunt Miłkowski i J.L. Popławski nazywali "obroną czynną" poprzez samoorganizację narodu, wykorzystującą wszystkie istniejące oraz cierpliwie wywalczającą nowe środki obrony i wzmacniania narodu, służące jego przyszłej samoistności państwowej; o to, co współcześnie już prof. Wiesław Chrzanowski nazwał modelem politycznego oddziaływania poprzez upodmiotowienie społeczeństwa, rozbudowę infrastruktury organizacyjnej – przeciwstawnym, z jednej strony, modelowi falowania rewolucyjnego, opartemu o socjotechnikę pobudzania napięć emocjonalnych (uprawianej, od czasu pojawienia się jawnej opozycji, zarówno przez "lewicę laicką", jak nurt neopiłsudczykowski), z drugiej zaś strony, modelowi oddziaływania odgórnego, realizowanemu wyłącznie przez bezpośrednie kontakty z władzą (uprawianemu zatem zarówno przez PAX, jak i Znak, tyle że w różnych wariantach). Przez większą część historii PRL ów trzeci model był wytrwale realizowany przez Prymasa Tysiąclecia, którego program duszpasterski – zarazem religijny i narodowy – skutecznie podtrzymywał, a nawet rozwijał, i więź narodu z religią rzymsko–katolicką, i więź członków samego narodu, chronił przed dezintegracją i atomizacją, przed ateizacją i demoralizacją. Kiedy społeczeństwo było zbyt ospałe i pogodzone z rzeczywistością, a nacisk reżimu się wzmagał, Prymas nie wahał się ostro konfrontować z władzą; kiedy przychodziły momenty kryzysowe, a sytuacja geopolityczna wciąż nie była dojrzała do otwartej kontrrewolucji – wpływał moderująco na wzburzone nastroje społeczne. To był prawdziwy i skuteczny realizm, któremu piasek w szprychy wsypywali zarówno fałszywi "mediatorzy" z PAX–u, jak wybrzydzający na katolicyzm ludowy moderniści ze Znaku i "Więzi". Można tylko żałować, że ów trzeci model w tak wątły sposób zaznaczył się już w świeckiej polityce opozycji lat 1976–89, w tym Solidarności, w której do głosu dochodzili na ogół albo promotorzy falowania rewolucyjnego, albo oddziaływania odgórnego; ich pogodzenie się i sojusz od czasu pierestrojki ściągnął na nas zresztą "okrągły stół" i wszystkie wynikające stąd po dziś dzień problemy.

Red. Engelgard uskarża się na tych działaczy PAX–u, i przez niego wychowanych, którzy poszli później do Solidarności i ugrupowań opozycyjnych, że "wielu z nich pluło na PAX, a bez niego byliby niczym". Nie zauważa jednak, że postępowali w takim razie w zgodzie z naukami realistycznej szkoły, którą w PAX–ie otrzymali. Po śmierci Piaseckiego (1979 r.) i w zmienionych realiach, kiedy pojawili się nowi aktorzy sceny politycznej, PAX był już polityczną kostnicą, anachronizmem bezpożytecznym także dla reżimu, bo zużytym do cna. Pozostał tylko suchy szkielet struktury organizacyjno – terytorialnej (w sam raz do wyłuskania co zdolniejszych jednostek przez innych) oraz holding wydawniczo – gospodarczy, nawiasem mówiąc zupełnie niezdolny, jak każde przedsiębiorstwo socjalistyczne, do funkcjonowania w warunkach rynkowych, co wyszło na jaw po 1989 roku. Co się zaś tyczy "plucia", to przecież owi dezerterzy ze spróchniałej łajby PAX–u nie czynili niczego innego, jak powtarzali kajanie się swych ojców po 1945 roku za faszyzm, antysemityzm i zabijanie partyzantów radzieckich.