Moja ocena istniejących przepisów, a dotyczących karania za słowa, jest jasna. Wykreślić. Niech zajmują się tym sądy cywilne (podstawa artykuły 23 i 24 KC). Nie widzę powodów, dla których osoba piastująca urząd ma mieć z tego tytułu większą ochronę przed krytyką (wyrażaniem opinii) niż normalny obywatel. Taki polityk nie dość, że ma większe możliwości ( dochody większe od średniej krajowej), a więc pomoc renomowanego prawnika, to jeszcze stwarza niebezpieczne poczucie, że może mieć wpływ na przebieg procesu, jako że jest ogniwem władzy. Nie bez powodu, bowiem tego typu przestępstwa od samego początku ogniskowały się wokół sporów politycznych, zdobywania władzy. Niebezpieczny styk. Jeżeli jest to osoba związana z rządzącym obozem, który sprawuję pieczę na prokuraturą, to nie wygląda to najlepiej. Gdy stroną procesu jest obywatel (a nie polityk rzucający z mównicy ostre słowa czy były prezydent występujący w komercyjnej stacji), sytuacja jeszcze bardziej się komplikuje.

System PRL-owski znał podobną konstrukcję tego przepisu. W rozdziale Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu.

Art. 270.§ 1.Kto publicznie lży, wyszydza lub poniża Naród Polski, Polską Rzeczpospolitą Ludową , jej ustrój lub naczelne organy, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

§ 2.Tej samej karze podlega, kto publicznie pochwala faszyzm lub jakąkolwiek jego odmianę.

obecnie obowiązuje art. 133:

Kto publicznie znieważa Naród lub Rzeczpospolitą Polską, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

oraz interesujący nas:

Art. 135.§ 1.Kto dopuszcza się czynnej napaści na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.  
§ 2.Kto publicznie znieważa Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Przepisy umieszczono w rozdziale Przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej

Artykuł 135 paragraf 2 stoi na straży ochrony czci Prezydenta. Wyjaśnić należy, że owe przestępstwo nie jest typem kwalifikowanym znieważenia funkcjonariusza publicznego, a typem kwalifikowanym przestępstwa z artykułu 216 paragraf 1, czyli zniewagi, a więc nie obejmuje czynów zniesławiających. (Z nieznanych sobie przyczyn twórcy prawa nadali mniejszą ochronę Prezydentowi RP niż innym chronionym organom.) Takie zachowanie cechować ma się pogardą dla danej osoby, tu Prezydenta RP. Jak sam przepis mówi, musi być to zrobione publicznie. Niekoniecznie w obecności adresata. Ważne jest zamiar, żeby ta wypowiedź (inne zachowanie) dotarło do odbiorcy. Przestępstwa może dopuścić się każdy.

Na marginesie warto odnotować, że Polska (wówczas jeszcze Ludowa) ratyfikowała w 1977 r. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz - w 1992 - Europejską Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Na tym tle swoją wymowę ma wyrok SN z 1993, który konstatuje, że

Prawo do publicznego głoszenia swoich poglądów (bez względu na sposób wyartykułowania np. karykatura, wiersz), to żadna wypowiedź odnosząca się do osób działających publicznie lub organów państwa, a w szczególności ich decyzji, jeżeli nawet opinie te naruszają pewne normy obyczajowe, nie powinna być traktowana jako przestępstwo określone w art. 270 § 1 kk.

SN powołuję się na artykuł 19 ustęp 2 MPPiO, mówiący:

Każdy człowiek ma prawo do swobodnego wyrażania opinii; prawo to obejmuje swobodę poszukiwania, otrzymywania i rozpowszechniania wszelkich informacji i poglądów, bez względu na granice państwowe, ustnie, pismem lub drukiem, w postaci dzieła sztuki bądź w jakikolwiek inny sposób według własnego wyboru.

W przedmiotowej sprawie z pewnością mieliśmy do czynienia z decyzją publiczną (upublicznieniem raportu z likwidacji WSI) oraz reakcją (Lecha Wałęsy) na tę decyzję. Co prawda orzeczenie wydane przez SN wydane było jeszcze w okresie obwiązywania poprzedniego kodeksu, nie zmienia to faktu, że odnosi się również do obecnie obowiązującego przepisu. Tym bardziej, że podstawą do wyrażania takiej opinii były umowy międzynarodowe. W tym również konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Co w sposób istotny koresponduje artykułem 54 Konstytucji RP: Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji

Prokuratura Rejonowa w Częstochowie (w roku 2003) stwierdziła, że umieszczenie wizerunku Hitlera obok wizerunku Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego jest dopuszczalne. Mieści się w ramach dozwolonej krytyki (na podstawie: art. 10 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Politycznych i Podstawowych Wolności – patrz niżej). Tym samym potwierdziła prawo obywateli do krytykowania władzy, nawet w takiej formie.

Artykuł 10. Wolność wyrażania opinii

1. Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe. Niniejszy przepis nie wyklucza prawa państw do poddania procedurze zezwoleń przedsiębiorstw radiowych, telewizyjnych lub kinematograficznych.

2. Korzystanie z tych wolności pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzialność może podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie są przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym w interesie bezpieczeństwa państwowego, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego, ze względu na konieczność zapobieżenia zakłóceniu porządku lub przestępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób oraz ze względu na zapobieżenie ujawnieniu informacji poufnych lub na zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej.

Inną ciekawą sprawą, która zakończyła się w Sądzie Apelacyjnym, jest historia pewnego działacza rolniczego, Andrzeja L. Sąd Okręgowy w Gdańsku uznał m.in., że p. Andrzej podczas konferencji prasowej (...) używając słowa powszechnie uznawanego za obraźliwe, publicznie znieważył Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, tj. popełnienia przestępstwa z art. 135 § 2 kk

Zacznijmy od owych obraźliwych terminów. SA:

W zupełności dla opisania ich wystarczające jest odwołanie się do popularnego Słownika Języka Polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka.
Według tego słownika:
- bandyta to osobnik dokonujący zbrojnych napadów, morderstw;
- idiota to człowiek upośledzony umysłowo, a potocznie, głupiec, bałwan, dureń;
- nierób to pogardliwie człowiek leniwy, próżniak.
Każde z tych określeń, jak widać z powyższego, jest jednoznacznie pejoratywne. Słowa te, w pełni prawidłowo określono więc w akcie oskarżenia, jako powszechnie uznawane za obraźliwe.

Zatem nie do końca było tak, jak nas w ostatnich dniach przekonywał p. Andrzej, że wspomniał coś o lenistwie głowy państwa. Było więcej zarzutów, ale ten interesuje nas najbardziej. Sąd w związku – tylko – z tym czynem skazał go na...rok pozbawienia wolności. Łącznie uzbierało się 16 miesięcy pobytu w zakładzie zamkniętym. Oskarżony wniósł apelacje, z czym się nie zgodził prokurator, wnosząc o jej odrzucenie i utrzymanie w mocy wyroku.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, żaden z zarzutów podniesionych w obu apelacjach nie zasługiwał na uwzględnienie, niemniej wymierzoną karę ocenić należy jako rażąco niewspółmierną.

Co do stanu faktycznie nie było wątpliwości. Argumentacja obrony, że oskarżony ma wyjątkową pozycję w hierarchii społeczno-politycznej, nie znalazła zrozumienia u składu sędziowskiego, który potwierdził, że system prawa karnego jest dla wszystkich taki sam, bez wyjątków. Również w sferze ochrony, o czym dalej.

SA rozważając apelację w zakresie znieważenia Prezydenta RP, pisze tak:

Z drugiej natomiast strony, nie ma również racji sąd I instancji twierdząc, że samo użycie słów obraźliwych pod adresem wskazanych polityków, stanowi o popełnieniu przypisanych przestępstw. W ramach krytyki, z pewnością jest bowiem dopuszczalne posługiwanie się słownictwem mocnym i wyrazistym, w innych warunkach mogących nawet stanowić przedmiot obrazy.

Sąd zauważył, że wolność słowa nie jest nieograniczona i podlega rygorowi ustaw, a także materii konstytucyjnej (art 30) mówiącej o zapewnieniu (obowiązku) poszanowania i ochrony godności człowieka przez władze publiczne.

Wreszcie SA potwierdził słuszność decyzji sądu I instancji o wyczerpaniu dyspozycji przestępstwa z 135 § 2 kk . Odrzucił wszystkie zarzuty obrony. A na mocy artykułu 91 paragraf 1 (ciąg przestępstw) zmienił wyrok. Odnośnie wymiaru kary sąd wypowiada się tak:

Zgodzić się należy z tym, że mając na uwadze dotychczasową postawę oskarżonego, jako kary nieskuteczne (zarówno z punktu widzenia wymogów prewencji szczególnej, jak i ze względu na kształtowanie świadomości prawnej społeczeństwa), należy uznać kary ograniczenia wolności i pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania.

Jednoznacznie należy też wskazać, że w przypadku oskarżonego, brak podstaw do pozytywnego rozważania kwestii warunkowego zawieszenia wykonania kary, wobec niespełniania przez niego, jakiejkolwiek z przesłanek wymienionych w art. 69 § 2 kk.

W ocenie sądu odwoławczego, postawa oskarżonego nie pozwala w chwili obecnej na sformułowanie wobec niego pozytywnej prognozy co do przestrzegania porządku prawnego.

W związku z powyższym SA uznał, że adekwatną karą wobec takich przestępstw ( przy użyciu słów), będzie kara grzywny w wysokości 100 stawek dziennych, określając wysokość każdej z nich na 200 zł, czyli 20 tysięcy. To nie była pierwsza i ostania sprawa tego działacza.

Starożytni mieli ciekawy sposób rozwiązywania pewnych palących kwestii, zgodnie z ustawą Lex Remmia (80 r. p.n.e.) potwarcę, oszczercę bądź fałszywego oskarżyciela naznaczano literą K, którą wypalano na głowie skazańca. Także obecny system nie jest aż tak bardzo represyjny...

W każdym razie, wracając do głównego tematu, sąd też będzie musiał zastanowić się, czy owa krytyczna opinia na temat urzędującego prezydenta naruszała normy obyczajowe. Kultura polityczna w Polsce i wypowiedzi prominentnych działaczy wobec siebie – nawet w kręgu koalicyjnym – pozwala mieć uzasadnione wątpliwości wobec podejrzenia popełnienia przestępstwa, mając jeszcze na względzie, że była reakcją na konkretne działanie. Wskazuje się bowiem, że owe zachowanie musi być sprzeczne z regułami przyjętymi w danym środowisku.

Wojciech Łapiński